طلاى معطر

1 1 يا طلاى مايع

گل رز يا گل محمدى با نام علمى Rozaxdamascena گياهى است كه به دليل آب و هواى خشك و سرد برخى مناطق ايران به عنوان گياه بومى قابل رشد بوده و به علت كيفيت بسيار خوب فاقد هر گونه آفات است . امروزه ٢٥٠ گونه مختلف گل رز با بيش از ٣٠٠٠ كولتيوار وجود دارد كه از اين تعداد فقط ٣٠ گونه معطر است و از ٣ گونه آن از نظر اقتصادى امكان گلابگيرى وجود دارد كه مهمترين آن گل محمدى است .
بنابر اسناد تاريخى ، ايران اولين قومى بوده است كه از گل رز ، اسانس و گلاب را به روش تقطير به دست آورده اند و سپس اين فن را به ساير نقاط دنيا انتقال داده اند و به دليل كيفيت و مرغوبيت عطر و گلاب گل رز و شرايط مناسب آب و هوايى براى پرورش گل رز يكى از مناطق جهان است كه شهرتى ويژه دارد .
چون اسانس گل رز يا محمدى گرانترين اسانس و ماده اوليه كارخانه هاى عطر سازي در دنيا است از اسانس اين گياه با عنوان " طلاى معطر " يا " طلاى مايع " ياد مى شود.

گياه گل سرخ يا گل محمدى خاستگاه و موطن اصليش أيران بوده و تا ٣٥٠ سال پيش غير از ايران در جاى ديگر رويش نداشته است. در زمان سلسله صفويه هنگامى كه دولت عثمانى همسايه أيران بوده اين گل و كليه دستگاه هاى گلابگيرى از ايران به متصرفات عثمانى كه شامل تركيه و سپس سوريه و بلغارستان برده شده است. 

در يكى از قديمىترين سند تاريخى كتاب صور الاقليم نوشته أبو زيد سهل بلخى ( ٣٢٢ ه ق ) آمده : مهد و آغاز توليد گلاب از ميمند فارس بوده است. " جور از نواحى اردشير خوره و قصبه آن جور و ميمند است.... و گلاب فارس از آن خيزد و به دريابار و حجاز و يمن و شام و مصر و مغرب و خراسان برند ...." 

به گزارش ابن خلدون ( قرن ٨ و ٩ م )  گلاب يكى از اقلام مهم تجارى ايران بوده است كه از طريق جاده ابريشم به هند و چين صادر مى شده و بخشى از خراج فارس به دربار خليفه عباسى ٣٠ هزار قرابه گلاب بوده است كه محل توليد آن ناحيه جور  (معرب گور) در ولايت اردشير خوره بوده و به دربار عباسيان فرستاده مى شده است.
بقراط حكيم آن را براى درمان درد هاى معده، روده، گوش درد ، دندان درد، ترميم زخم تجويز مى كرده است .
در بسيارى از كتاب هاى تاريخى ديگر مانند العبره ابن خلدون، سفرنامه ابن بطوطه، فارس نامه ناصرى به معروف بودن گلاب در ايران اشاره شده است.

ابن سينا گلاب را قابض مزاج دانسته و شربت آن را براى نارسايى هاى كبد و صفرا تجويز مى كرده است . او تحقيقات وسيعى در مورد استخراج اسانس ها به روش تقطير داشته است.

دكتر ادوارد پولاك پزشك ويژه ناصرالدين شاه (١٨٥١-١٨٦٠ م ) در سفرنامه خود به نام ايران و ايرانيان به وجود گلابگيرى در سطحى گسترده در قمصر كاشان اشاره مى كند و مى نويسد كه براى تهيه و تقطير گلاب كه از طريق بوشهر به هندوستان فروخته مى شود ، باغ هاى گل سرخ بسيار وسيع در شيراز، قم ، قمصر كاشان به همين منظور ايجاد كرده اند .
مصارف و فراورده هاى گل سرخ در ايران
در ايران بيشترين قسمت قابل مصرف گل سرخ غنچه، گلبرگ و مايع گلاب است كه بيشتر در بازار داخلى عرضه مى شود و مقدارى نيز صادر مى گردد اما به تازگى روغن و اسانس آن توليد شده و صادر مى شود ، 
گلاب گل محمدى در ايران به عنوان دارو براى بهبود بيمارى هاىى مانند زكام، خشونت صدا، ضد سرفه، درد معده و روده، دل پيچه سرد و گرم ، قطع خونرىزى سينه، درد كبد و طحال ، نزله سرد، درد چشم، تقويت حواس ، ايجاد نشاط ، تقويت دل، رفع خمارى، بى هوشى ، خفقان ، به عنوان پاك كننده قوى براى پوست هاى خشك و حساس استفاده مى شود .
در مراسم عزادارى گلاب براى آرامش روان و رفع هيجانات منفى و استرس بر سر و صورت عزاداران افشانده مى شود و آميخته با شيرينى هايى چون حلوا ، شربت ، خورش قيمه نذرى خورده مى شود .
در مراسم آيينى باستان در گاه شمار ، روز نوزدهم هر ماه فروردين نام دارد. در روز فروردين از ماه اسفند جشنى به نام " نوروز انهار " در ايران برگزار مى شد ، در اين روز مردم به دشت و كنار رود ها و چشمه ها مى رفتند و طى مراسمى عطر و گلاب در آب ها من افشاندند . 
در تاريخ بيهقى از جشن ديگرى به نام گل افشانى ياد شده است كه مردم در روز ويژه اى برگزار كرده و بر سر يكديگر گل مي افشاندند .
امروزه رسم باقيمانده از مراسم باستان رسم " گل غلتان " است كه در اولين بهار از زندگى نوزاد برگزار مى شود، زمان آن از هنگام تولد تا يك سالگى كودك است. به باور مردم محلى غلطاندن بدن نوزاد در ميان برگ گل سرخ خوشبو موجب حفظ طراوت و شادابى او و دور ماندن از بيمارى هاي مختلف مى شود . آيين سنتى گل غلطان در فهرست آثار معنوى(ناملموس) ثبت شده است .
در سفره هفت سين ايرانيان جامى پر آب با چند قطره گلاب با يك نارنج و برگ شناور وجود دارد كه گلاب نماد تازگى، بارورى و زندگى است و برگ نارنج نشانه سر سبزى و نارنج نشانه شناورى زمين در كيهان است .
مصارف و فرآورده هاى گل سرخ در دنيا
در ساير كشور هاى دنيا اين فراورى پيچيده تر و گان قيمتى تر است كه شامل اسانس هاى نوع اول و دوم، آبسولوت كه روغن رز است كه از تقطير جز به جز گلبرگ هاى رز به دست مى آىد و مصرف آن در صنعت عطر سازى است ، تامپ و روغن مطلق و پساب يا تفاله گل بعد از تقطير كه به علت داشتن ٩٨ درصد فنيل اتيل الكل به عنوان ماده بسيار مهم در صنايع آرايشى و دارويى مورد استفاده قرار مى گىرد نيز مى شود ، اىن فراورى ها اكنون در كشور تركيه و بلغارستان انجام مى پذيرد و اين دو كشور در حال حاضر تنها كشور هاى صادر كننده اسانس گل سرخ در دنيا هستند .
بلغارستان پيشرو در زمينه اسانس است و بعد كشور هاى تركيه ، هند ، چين ، فرانسه و سپس ايران قرار دارند .
اسانس گل سرخ يا گل محمدى از با ارزش ترين اسانس ها بوده كه در صنايع عطر سازى، مواد آروماتيك، فرآورده هاى بهداشتى چون كرم ها، لوسيون ها ، صابون ها، شامپو ها، شير پاكن، حمام هاى زيبايى، صنايع غذايى مانند دمنوش و مربا ، خوراك هاى شله زرد و فرنى ، حلوا ، نقل ، ماست و خيار ، بستنى ، انواع شيرينى، نوشيدنى ها ، پودينگ، ژله و صنايع دارو سازى ، گل آرايى، خوشبو كننده هاى فضا استفاده مى شود .
گل رز ايرانى از نظر فيزيكى و ظاهرى
گلى نيمه پر پر ، صورتى رنگ ، بسيار خوشبو ، برگ ها تخم مرغى شكل ، داراى خار ريز بيشمار روى ساقه ها است .
گلى است خودرو و وحشى كه در مناطق كوهستانى غرب كشور ، دامنه جنوبى رشته كوه البرز ، كوهپايه هاى مركزى فلات ايران، استان هاى خراسان ، سمنان ، گلستان ، يزد ، كرمان ، چهارمحال و بختيارى وجود دارد .
درختچه هاى گل رز (محمدى) به شرايط كم آبى بسيار مقاوم هستند و در زمين هاى نامساعد و شور و سنگين داراى بافت متوسط و در كوهپايه داراى سنگريزه و زياد سنگلاخى با خاك فقير موفق بوده است و براى رشد و غنچه دهى به دماى بين ٢٠-٣٠ درجه سانتيگراد نياز دارد .
درجه حرارت ٥-١٥ و رطوبت ٧٠ درصد تعداد گل هاى داراى اسانس را تضمين مى كند ، آفتاب گل دهى را تحريك مى كند ، در ارتفاع بيشتر محصول از لحاظ كمد و كيفى بهتر است .
هواى گرم و خشك شديد ، بارندگى، نور و باد شديد باعث صدمه به گل و كاهش اسانس مى شود .
ازدياد گل رز به روش هاى خوابانيدن، پيوند زدن ، تهيه نهال و كاشت بذر ، قلمه زدن و پاجوش هاى گل انجام مى شود .
زمان و نحوه ى گلابگيرى در ايران
مراسم گلابگيرى از اوايل ارديبهشت تا اواخر خرداد برگزار مى شود. گلابگيرى در ايران به دو روش سنتى و صنعتى انجام مى شود .

وسايل مورد استفاده در روش سنتى و نحوه گلابگيرى با آن ها
پارچ ىا قرابه : ظرف مسى استوانه اى با دهانه تنگ است كه گلاب حاصل تقطير در آن جمع. مى شود ، در قدديم پارچ ها ٩ ليترى بوده اند ولى امروزه پارچ ها ٣٠ تا ٤٠ ليتر گنجايش دارند .
ابتدا گلبرگ ها را در داخل ديگ هايى كه روى اجاق قرار دارند مى ريزند . در مقابل هر ديگ چاله اى دراز و باريك حفر شده كه درون آن يك پارچ ىا قرابه را به صورت معلق و شناور درون آن مى گذارند و دهانه آن كمى بالا تر از زمين است . آب خنك در داخل چاله جريان دارد و محتويات پارچ را خنك مى كند .
نى : يك جفت لوله آلومينيومى با فاصله ٥ سانتيمتر هستند كه از يك طرف به ديگ و سمت ديگر با زاويه ٤٥ درجه به دهانه پارچ وصل مى شوند و گلاب بخار شده از درون اين ديگ به پارچ منتقل مى شود . به دليل طول نى بخار در مسير حركت زود تر سرد شده و به پارچ مى ريزد . در گذشته جنس نى از چوب خيزران بوده است و براى جلوگيرى از خروج بخار از درز هاى اتصالى محل هاى اتصال را با خمىر گندم مى گرفتند .
درپوش ديگ :  ظرفى مسى گود است كه با آن در ديگ را مى بستند ،امروزه اين در با پيچ و مهره محكم مى شود . در گذشته جنس درپوش از سفال و شبيه تغار بوده و دور آن را با خمير محكم مى كردند تا بخار خارج نشود .
ديگ : از جنس مس كه در آن ٣٠ كيلو گلبرگ و ٤٠ يا ٨٠ كيلو آب مى ريزند ، درش را محكم مى بندند . اجاق را روشن مى كنند و در طول ٤ ساعت يك قرابه گلاب مى دهد .
بسته بندى در شيشه : گلاب به دست آمده را در شيشه هايى با گنجايش مختلف مى ريزند. 

انواع گلاب در روش سنتى
تفاوت انواع مختلف گلاب در ميزان گلبرگ هايى است كه براى توليد استفاده مى شود .
گلاب سنگين يا ممتاز : نوعى گلاب درجه يك است كه از تقطير ٣٠ تا ٣٥ كيلو گلبرگ به همراه ٨٠ ليتر آب ٤٠ ليتر گلاب به دست مى آيد . كيفيت اين گلاب بسيار بالا است و غلظت خوبى دارد .
گلاب سبك : اين گلاب از حدود ١٥ تا ٢٠ كيلو گل استفاده مى شود و قيمت كمترى داشته و مصرف خانگى دارد .
گلاب دو آتشه :  بعد از يك بار فرايند گلابگيرى مجددا گلاب در ديگ ريخته شده و به آن گلبرگ مى افزايند و فرايند تقطير تكرار مى شود . غلظت اين گلاب بسيار بالا است و طعم تلخى دارد . اين گلاب مصرف دارويى و درمانى دارد .
گلاب سه آتشه : گلاب دو آتشه و گلبرگ ها مجددا در ديگ ريخته شده و فرايند گلابگيرى براى بار سوم انجام مى شود . توليد اين گلاب بسيار اندك است و مصرف خاص دارد .
گلاب پساب : پس از فرايند گلابگيرى روى تفاله هاى گل آب مى ريزند و عمل تقطير انجام مى شود . گلاب رقيقى به نام پساب توليد مى شود كه كيفيت پايين و عطر كمى دارد .
٣٦ كارخانه صنعتى و ٧٨ كارخانه نيمه صنعتى و ١٧٤٠ كارگاه سنتى در كار گلابگيرى فعاليت مى كنند .
مزاياى گلابگيرى سنتى
گلابگيرى سنتى را با سرمايه كم مى توان انجام داد ابزار توليد گلاب با دوام و كم هزينه است . براى راه اندازى آن محيط بزرگى نياز نيست . گلابگيرى ، بسته بندى و توزيع و فروش در يك مكان امكان پذير است . باغدار خودش كار كاشت ، داشت و گل چينى و برداشت ، گلابگيرى ، فروش را انجام مى دهد و دست واسطه ها كوتاه مى گردد . اين روش كار تاثير منفى بر محيط زيست نداشته و در جريان توسعه پايدار به گسترش صنعت سبز كمك مى كند .
در ايران هر ساله هزاران نفر گردشگر داخلى و خارجى در فصل بهار در موسم گلابگيرى از گلستان هاى گل رز (محمدى) در نقاط مختلف شهرستان كاشان ديدن مى كنند كه ٥٠ درصد گلاب توليد شده به صورت خرده فروشى توسط آن ها خريدارى مى شود و بقيه به صورت كلى به توليد كنندگان شيرينى، بستنى ، قنادى ها اختصاص مى يابد.
نحوه توليد گلاب، اسانس در روش صنعتى
پس از ورود گلبرگ ها به كارخانه درون دستگاه تقطير ريخته مى شوند . سپس به بخش گلابگيرى يا اسانس گيرى منتقل مى شود . در بخش گلابگيرى ، گلاب گرفته شده در تانكر هاى استيل ذخيره شده و پس از فيلتر شدن و  پاستوريزاسيون به بخش شيشه پركنى و برچسب زنى و بسته بندى به انبار حمل مى شود . در بخش اسانس گيرى اسانس به سانتريفيوژ منتقل شده و سپس بسته بندى مى گردد.
تاثير اقتصادى گل و گلاب بر منطقه
گلابگيرى سنتى به عنوان صنعت كوچك محلى نقش مهمى در اشتغال مردم و درآمد زايى و كاهش مهاجرت از شهرستان ها به شهر هاى بزرگ و همچنين صنعت گردشگرى دارد . اكنون فضا هاى بكر و دست نخورده طبيعى همچون آبشار نياسر ، غار دست ساز نياسر با تونل هاى سنگى پر پيچ و تاب ، چهار طاقى نياسر ، آتشكده خرم دشت متعلق به دوره ساسانيان، چشمه اسكندريه، آسياب آبى ، آتشكده هارپاك در نياسر ، امامزاده پير بنايى متعلق به دوره آل بويه ، خانه هاى كاهگلى و طبقاتى ابيانه در شيب كوه ، مساجد خشتى و آجرى قديمى متعلق به دوران سلجوقيان در كاشان ، گلستان هاى گل رز (محمدى) در كنار جاذبه هاى تاريخى همچون منطقه و تپه تاريخى سيلك با قدمتى بيش از ٧ هزار سال متعلق به. به تمدن كاسيان ، شهر زير زمينى "اويى" متعلق به دوره ساسانيان در منطقه نوش آباد ، دهكده تاريخى و ابيانه ، باغ فين و حمام تاريخى آن متعلق به دوره صفويان ، بازار سنتى با مسجد و حمام و كاروانسرايش ، خانه هاى تاريخى احسان متعلق به دوره قاجار ، طباطبايى ها متعلق به دوره ناصرالدين شاه با بادگير و دو رشته قنات و گچبرى ها و آينه كاري و پنجره هاى مشبك، بروجردى ها با بادگير هاى هلالى و كلاه فرنگى ، عامرى ها با بلند ترين بادگير ، عباسيان ، آرامگاه شاعر و نويسنده مشهور معاصر سهراب سپهرى در مشهد اردهال و ... جايگاه ويژه در گردشگرى در سطح داخلى و بين المللى به شهر كاشان و شهرستان هاى اطرافش بخشيده است . كاشان با بيش ١٧٠٠ اثر تاريخى كه ٣١٣ اثر ثبت ملى شده مهد تمدن و فرهنگ سنتى ايران است .
صنعت پرورش گل رز و گلابگيرى سنتى هيچگونه نيازى به سرمايه گذارى كلان ، آب فراوان نداشته و متكى بر استعداد ها و پتانسيل محلى است كه خود نمونه اى از توسعه پايدار است و بهترين بازدهى اقتصادى را دارد .
جاذبه هاى گردشگرى 
سامانه بهره مندى از آبيارى قطره اى از گذشته هاى بسيار دور در منطقه كويرى آران و بيدگل مورد توجه كشاورزان بوده است. كشاورزان با قرار دادن كوزه آب در جوار ريشه درختان از شيوه آبيارى قطره اى استفاده مى كردند كه اين مهم مى تواند به عنوان جاذبه گردشگرى كشاورزى در نظر گرفته شود . اين سامانه كمترين آسيب را به سفره هاى آب زير زمينى وارد مى كند ،
تفاوت گردشگران منطقه كاشان در شيوه گردشگرى تا حدودى انجام گردشگرى كشاورزى را غير ممكن مى كند . هر ساله كاشان با مسئله انبوه گردشگران مواجه است.در فصل بهار و گلابگيرى در پايان هفته گروهى با اتوبوس هاى فراوان و گروهى با خودرو هاى شخصى به سمت اين شهر و اطرافش سرازير مى شوند . كشاورزان و باغداران براى جلوگيرى از آسيب رسيدن به محصولاتشان مانع ورود گردشگران به مزارع و باغ هاى خود مى شوند .
متوليان گردشگرى استان اصفهان شمار گردشگران در موسم گل چينى و گلابگيرى در مناطق كاشان و قمصر را بيش از ٢ ميليون نفر تخمين مى زنند .

به گفته مدير امور باغبانى سازمان جهاد كشاورزى استان اصفهان در سال ٩٥-٩٦ صادرات گلاب به كشور هاى امارات، قطر ، بحرين ، عمان ، كويت ، عراق ، استراليا و آلمان ١٣٠٤  تن بوده است .
شاغلين اين صنعت در كاشان حدود ٥٠ هزار نفر و در كل ايران حدود ١٠٠ هزار نفر تخمين زده شده است . در حال حاضر ٢٠ واحد صنعتى براى توليد گلاب از ٣٠٠٠ تن گل استفاده كرده و ٩٥٠ واحد سنتى  ١٨٠٠ تن گل براى توليد گلاب مصرف دارند .
در منطقه برزك كاشان بزرگترين باغ ملى كوثر با روش مكانيزه و ارگانيك توليد گل محمدى با مشاركت ٥١٤ كشاورز در سطح زير كشت ٤٠٠ هكتار با آبيارى قطره اى ، با مديريت واحد مشغول به فعاليت هستند .
به دليل ارزشمندى موضوع گل محمدى تحقيقات و پژوهش هاى بسيار پىرامون فناورى گل و گلابگيرى توسط پژوهشكده اسانس هاى طبيعى و كانون هماهنگى فناورى گل محمدى و گلاب دانشگاه كاشان ، موسسه تحقيقاتى باريج اسانس ،سايت ها و انجمن ها صورت پذيرفته است .
٨٠ درصد درآمد اهالى روستا ها به گل و گلاب بستگى دارد ، گردشگران با خريد مستقيم و بدون واسطه محصولات موجب رونق اقتصادى روستا حفظ مناطق روستايى و گرايش جوانان به ادامه توليدات و در كل توسعه پايدار مى شوند . 
برگ و گلبرگ ها و تفاله موجود در ديگ گلابگيرى به عنوان منبع غذايى تنوع يافته در تغذيه انسان، دام روستاييان و گونه هايى از حشرات از جمله زبور عسل جايگاه خاصى دارد . 
ارزش غذايى و دارويى گل و گلاب موجب تمايل گردشگران به خريد اين محصول و مشتقات آن چون دانه هاى خشك آن ، دمنوش و يا. براى مصارف تزيينى شده است .
روستاييان از تفاله گل يا بنگل به عنوان خوراك دام و از خشك شده آن براى سوخت زمستان استفاده مى نمايند .
جشنواره
تا كنون ١٣ جشنواره گل و گلاب در شهر برزك برگزار شده كه آخرين آن در سال ٩٣  و مهمترين برنامه آن گشت خانوادگى در بزرگترين گلستان گل محمدى كشور 
جشنواره گل غلتان نوزادان همراه با همايش طب سنتى
برپايى جشنواره غذا هاى سنتى و محلى در موزه مردم شناسى
برگزارى هفتمين كنگره ملى شعر گل محمدى كه در آن ٣٠ سفير از كشور هاى مختلف شركت نموده اند .

بهروز سروش نيا

١٢/٠٣/ ١٤٠٠